Miasto Stoleczne Warszawa

Insurekcją warszawską nazwano zwycięskie powstanie przeciwko okupacyjnemu garnizonowi rosyjskiemu, w czasie insurekcji kościuszkowskiej. Miała ona miejsce w dniach 17-18 kwietnia 1794 r.

Po proklamowaniu 24 marca 1794 r. w Krakowie przez Tadeusza Kościuszkę  „aktu powstania krakowskiego”, król Stanisław August Poniatowski postanowił za wszelką cenę nie dopuścić do wybuchu powstania w Warszawie. Dlatego 2 kwietnia Rada Nieustająca pod przewodnictwem monarchy wydała uniwersał przeciwko powstaniu. Za pośrednictwem hetmana wielkiego koronnego Piotra Ożarowskiego i marszałka Rady Nieustającej Józefa Ankwicza król przedstawił ambasadorowi rosyjskiemu Osipowi Igelströmowi, który był jednocześnie wodzem naczelnym wojsk rosyjskichw Rzeczypospolitej plan wycofania armii koronnej i rosyjskiej z miasta oraz stworzenie obozu warownego w okolicach Nowego Dworu. Tam miał się schronić król Stanisław August Poniatowski i przywódcy konfederacji targowickiej. Rosjanie mieli jednak inne plany. W tym celu wysłano nad Pilicę korpus obserwacyjno-osłonowy gen. Chruszczowa, który miał opóźniać marsz Tadeusza Kościuszki do Warszawę. Zarządzono również staranne przeglądanie korespondencji mieszkańców oraz zwiększono liczbę konfidentów w mieście.

Sam naczelnik wysłał do stolicy swojego emisariusza Tomasza Maruszewskiego, który pokierował przygotowaniami do wybuchu powstania w Warszawie. Powołał Związek Rewolucyjny jednoczący rozproszone siły wszystkich spiskowców. Do sprzysiężenia przystąpili również oficerowie warszawskiego garnizonu wojsk koronnych, m.in. Michał Chomentowski i Grzegorz Ropp, natomiast lud warszawski reprezentował szewc Jan Kiliński.

Wybuch insurekcji 17 kwietnia 1794 r., przyspieszyła wiadomość o planach pacyfikacji stolicy przez Rosjan w Wielką Sobotę 19 kwietnia. Przywódcami powstania zostali: kapitan gwardii pieszej koronnej Fryderyk Melfort, pułkownik gwardii konnej Dionizy Poniatowski, kapitan gwardii konnej Stanisław Kosmowski, major artylerii Józef Górski, major regimentu pieszego Działyńskiego Józef Zeydlitz. Na czele ludu stanął szewc  Kiliński.

Powstanie rozpoczęło się w koszarach na Żoliborzu o godzinie 3.30 rano. Regiment gwardii pieszej koronnej zabrał wtedy armaty z koszar artylerii. Żołnierze musieli sami je ciągnąć na stanowiska bojowe, gdyż nie było koni. Gwardia konna przypuściła szarżę na baterie rosyjskie, ustawione za Żelazną Bramą. W tym czasie mieszkańcy Warszawy zabrali z